Bevroren is niet verloren

Heel wat ouders die een deel van hun vermogen willen overdragen aan hun kinderen. Zijn bang dat die de schenking over de balk zullen gooien. Die angst is het grootst als hun kinderen nog jong zijn. Door de schenking te bevriezen kunnen ze dat risico flink verminderen.

Is ouders een deel van hun roerend of onroerend bezit overdragen aan hun kinderen, is het normaal gezien niet de bedoeling dat die de schenking op korte of zelfs middellange termijn verkopen, en met de opbrengst een dure wagen kopen of op wereldreis gaan. Vooral ouders van kinderen die maar net meerderjarig zijn, maken zich zorgen over wat er met hun schenking gaat gebeuren. Ze willen aan de ene kant activa uit hun vermogen aan hun kinderen doorgeven, zodat die daarop later geen  successietarieven hoeven te betalen, die in het Vlaams Gewest kunnen oplopen tot 27% en in het Waals en het Brussels Gewest zelfs tot 30%. Maar aan de andere kant willen ze dat de schenking tijdelijk wordt bevroren, tot de kinderen voldoende maturiteit hebben om de schenking niet zomaar over de balk te gooien.

Er zijn enkele relatief eenvoudige technieken waarmee ze die bezwaren kunnen ondervangen. Om het eenvoudig te houden, gaan we er in het volgende overzicht van uit dat de kinderen niet meerderjarig zijn.

Het verbod van vervreemding

Stel dat twee ouders een appartement, een deel van hun beleggingsportefeuille of een pakket aandelen van het familiebedrijf willen overdragen aan hun zoon, die pas achttien is geworden. Een heel eenvoudige techniek om ervoor te zorgen dat de zoon met de schenking geen onverantwoorde aankopen kan doen, bestaat erin om aan de schenking de last te koppelen dat het geschonken goed niet 'vervreemd' mag worden. Dat betekent dat de begunstigde die niet mag verkopen of weggeven.

Algemeen wordt aangenomen dat zo'n last juridisch sluitend is als de schenker niet overdrijft. Het verbod van vervreemding moet om te beginnen beperkt zijn in de tijd – bijvoorbeeld tot het kind vijfentwintig is. Bovendien moet er een logische reden achter zitten. Die kan er bijvoorbeeld in bestaan dat de schenker het appartement overdraagt opdat zijn zoon erin zou wonen, of dat de aandelen van het familiebedrijf binnen de familie moeten blijven. Ook als de ouders schenken met een voorbehoud van tijdelijk vruchtgebruik (zie verder), kunnen de ouders gedurende die periode een vervreemdingsverbod opleggen.

Als de schenking bij notariële akte gebeurt, wordt het verbod van vervreemding opgenomen als last in de schenkingsakte. U meldt dat dan vooraf aan de notaris. Bij een hand- of bankgift van roerende goederen – zoals geld, een beleggingsportefeuille of aandelen van het familiebedrijf wordt geen beroep gedaan op een notaris. U kunt het verbod van vervreemding dan uitdrukkelijk vermelden in de aangetekende brieven of het bewijsdocument - het zogenoemde pacte adjoint - die de hand- of bankgift vergezellen.

Schenken met tijdelijk vruchtgebruik

Bij een gewone klassieke schenking met een voorbehoud van vruchtgebruik schenken de ouders de blote eigendom en behouden ze het vruchtgebruik van de schenking. De zoon zal pas de volle eigenaar worden nadat de langstlevende ouder is overleden. Maar in de praktijk is die termijn vaak te lang. Bovendien is het onmogelijk om in te schatten wanneer de ouders zullen sterven. Dat is dus niet altijd even handig als de ouders de schenking gewoon tijdelijk willen bevriezen tot hun zoon de jaren van verstand heeft bereikt. Dat verklaart waarom vooral bij de schenking van onroerend goed en van aandelen van een familiebedrijf steeds vaker wordt gewerkt met een tijdelijk vruchtgebruik.

Opteren de ouders bijvoorbeeld voor een tijdelijk vruchtgebruik van tien jaar, dan dooft het vruchtgebruik na die periode uit en wordt de zoon de volledige eigenaar. Hij hoeft dan geen bijkomende schenkings- en successierechten meer te betalen, tenzij de schenking niet werd geregistreerd en de schenker overlijdt binnen de drie jaar na de schenking.

Voor de schenking van roerende goederen - zoals effecten - hoeft u normaal gezien niet naar de notaris te gaan. Maar doorgaans wordt aangenomen dat wel een notariële akte nodig is om roerende goederen door te geven met een voorbehoud van tijdelijk vruchtgebruik. Daarvoor kunt u een beroep doen op een Belgische notaris. U betaalt dan 3% schenkingsrechten op de roerende goederen die u overdraagt. De driejarige termijn speelt dan wel niet meer. U kunt er ook voor kiezen om de schenking voor een Nederlandse notaris te doen. U betaalt dan enkel het honorarium (ongeveer 1500 euro). Er zijn geen schenkingsrechten, maar de schenker moet dan wel nog drie jaar in leven blijven. Overlijdt hij vroeger, dan moet de begiftigde successierechten betalen op de schenking.

Controle via de maatschap

De maatschap is een uitstekend ment om een roerende schenking tijdelijk en op maat te bevriezen. Daarbij dragen de ouders bijvoorbeeld 99% van hun beleggingsportefeuille of van de aandelen van hun familiale of patrimoniumvennootschap - eventueel met een rentelast - over aan hun kinderen. Ze behouden zelf 1 %. De ouders en de kinderen stoppen elk hun deel in de maatschap. In de statuten wordt opgenomen dat de ouders statutair zaakvoerder - en dus onafzetbaar - zijn en dat bijna alle macht bij de zaakvoerders ligt. Zo hebben de ouders met 1 % toch de volledige controle over de schenking.

Een andere techniek is dat de ouders eerst de maatschap oprichten en daarin de beleggingsportefeuille of de aandelen van de familiale of de patrimoniumvennootschap inbrengen. Daarna dragen ze hun deel in de maatschap over met een tijdelijk voorbehoud van vruchtgebruik. De maatschap is dus een eenvoudig, soepel en goedkoop instrument om een beleggingsportefeuille of aandelen van een familiale of patrimoniumvennootschap over te dragen naar de volgende generatie, zonder dat de schenkers de controle erover uit handen geven. Zonder in detail te treden, kunnen we stellen dat de maatschap minder geschikt is voor de overdracht van onroerende goederen - behalve in heel specifieke gevallen.

Voor de oprichting van de maatschap moet u rekenen op minimaal 2500 euro kosten. Voor het overige zijn er geen jaarlijkse kosten aan verbonden, bijvoorbeeld voor een verplichte boekhouding zoals bij een bvba of een nv.

De kraan geleidelijk openzetten

Het grote voordeel van een maatschap is dat de statuten helemaal op maat kunnen worden uitgewerkt. Stel dat in een maatschap een beleggingsportefeuille zit. De ouders zouden in de statuten kunnen bepalen dat alles voor honderd procent bevroren blijft tot hun zoon eenentwintig is. Maar evengoed zouden ze kunnen voorschrijven dat hij tussen zijn eenentwintigste tot zijn achtentwintigste een deel uit de maatschap mag opnemen om er een eigen zaak mee op te starten of er een bouwgrond, een huis of een appartement mee te kopen. De bevroren schenking wordt zo dus voor een deel ontdooid. Vanaf zijn achtentwintigste maken ze de mogelijkheden nog ruimer.

U kunt een maatschap dus helemaal uitwerken op de maat van uw specifieke situatie, waarbij uw kinderen beetje bij beetje meer bevoegdheden en mogelijkheden krijgen.

Sleutelen aan de statuten van de (patrimonium) vennootschap

Als de ouders een pakket aandelen van het familiebedrijf of de patrimoniumvennootschap overdragen, kunnen ze de schenking ook bevriezen door de statuten te veranderen. Is het familiebedrijf of de patrimoniumvennootschap een bvba, dan gelden de gewone wettelijke regels als de ouders in de statuten geen bijzondere regeling over de overdraagbaarheid opnemen. Die wettelijke regels houden in dat de aandelen alleen aan iemand anders kunnen worden overgedragen als ten minste één op de twee vennoten die ten minste drie vierde van het kapitaal bezitten daarvoor toestemming geven. De ouders kunnen de statuten wel strenger maken en bijvoorbeeld bepalen dat bij de overdracht unanimiteit vereist is. Voor zo'n wijziging van de statuten moeten ze wel naar de notaris. Dat kost hen ongeveer 900 euro.

Is het familiebedrijf of de patrimoniumvennootschap een nv - die een open vennootschap is - dan kunt u eraan denken om in de statuten een onvervreemdbaarheids- of standstillclausule op te nemen. Dat is een clausule die gedurende een bepaalde periode een absoluut verbod op de overdracht oplegt. Wel eist de wet dat aan twee voorwaarden wordt voldaan: het verbod moet beperkt zijn in de tijd en het moet verantwoord zijn op grond van het belang van de vennootschap.

De wetgever heeft geen maximumtermijn opgelegd, maar er geldt natuurlijk wel de algemene regel  dat eeuwigdurende overeenkomsten verboden zijn. Volgens sommige juristen is een termijn van vijftien à twintig jaar nog aanvaardbaar. Maar andere vinden dat te lang en neigen eerder naar een maximumtermijn van ongeveer vijf jaar. Over de invulling van het criterium 'vennootschapsbelang' heerst grote onzekerheid, omdat de wetgever heeft nagelaten dat begrip te definiëren.

Wat moet u onthouden?

Via een aantal eenvoudige technieken kunnen ouders een schenking tijdelijk bevriezen tot hun zoon of dochter voldoende maturite it heeft. Vaak kunnen ze meerdere technieken combineren. Wie een regeling op maat wil uitwerken, waarbij de kinderen beetje bij beetje meer bevoegdheden krijgen naarmate ze ouder worden, werkt het beste met een maatschap.